2026 елгы Бөтендөнья туберкулезга каршы көрәш көне: Әйе! Без туберкулезны бетерә алабыз

2026 елның 24 мартында Бөтендөнья туберкулезга каршы көрәш көне 31 нче тапкыр билгеләп үтелә. Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы (БСО) быелгы глобаль теманы ... дип игълан итте."Әйе! Без туберкулезны бетерә алабыз!", көчле хөкүмәт җитәкчелеге, тотрыклы сәяси йөкләмәләр һәм координацияләнгән күп тармаклы эшчәнлек туберкулез эпидемиясен туктату өчен бик мөһим булуын ассызыклый.

Глобаль алгарыш һәм калган кыенлыклар

2025 елгы Глобаль туберкулез турындагы отчетка караганда, глобаль туберкулезга каршы көрәш 2024 елда зур казанышка иреште, икесе дә...очраклар һәм үлем очраклары кимиCOVID-19 пандемиясеннән бирле беренче тапкыр.

Чамалап исәпләнгән10,7 миллион кеше2024 елда туберкулез белән авырый башлаган, шул исәптән 54% ир-атлар, 35% хатын-кызлар һәм 11% балалар һәм яшүсмерләр. Бу очраклар арасында якынча619,000 (5,8%)ВИЧ белән бергә йоктырганнар иде, һәм390,000 (3,6%)күп даруларга чыдамлы яки рифампицинга чыдамлы туберкулез (КДТ/РР-ТБ) булган.

якынча туберкулез китереп чыгарды1,23 миллион үлем2024 елда, COVID-19ны узып, дөнья күләмендә үлемнең төп йогышлы сәбәбе булып калды. 2021 һәм 2023 еллар арасында өч еллык үсештән соң, дөнья күләмендә туберкулез белән авыру очраклары 2024 елда якынча 2% ка кимеде, бу туберкулез хезмәтләренең әкренләп торгызылуын күрсәтә.[1]

Географик яктан,очракларның 67%сигез илдә тупланган: Һиндстан, Индонезия, Филиппиннар, Кытай, Пакистан, Нигерия, Конго Демократик Республикасы һәм Бангладеш.

Алга китешкә карамастан, туберкулез ВИЧ белән яшәүче кешеләр арасында үлемнең төп сәбәбе булып кала һәм антимикроб препаратларга резистентлык белән бәйле үлемгә зур өлеш кертә. Глобаль финанслау җитми, бары тик5,9 миллиард АКШ доллары2024 елда мөмкин — күпкә түбәнрәкеллык максат 22 миллиард АКШ доллары2027 елга билгеләнгән.

Бу саннар туберкулезны контрольдә тоту программаларын глобаль дәрәҗәдә көчәйтүнең кискен кирәклеген күрсәтә, диагностикага мөмкинлекне киңәйтүгә, дәвалау нәтиҗәләрен яхшыртуга һәм туберкулез таралуына китерә торган социаль факторларны хәл итүгә игътибар итә. Туберкулезга каршы көрәш ныклы халыкара хезмәттәшлек һәм "Туберкулезны бетерү" стратегиясе максатларына ирешү өчен сәяси яктан җаваплылык таләп итә.

Mycobacterium tuberculosis: Патогенез һәм классификация

Туберкулез микобактериясе (MTB/M. tuberculosis) - туберкулез (ТУБ) өчен җаваплы булган төп һәм иң еш очрый торган патоген. Ул кеше организмына сулыш юллары, ашкайнату юллары яки зарарланган тире һәм лайлалы тышчалар аша үтеп керә ала, күп органнарны зарарлый һәм төрле формадагы туберкулез китереп чыгара. Нигездә тамчылар аша күчә торган үпкә туберкулезы туберкулез очракларының 80% тан артыгын тәшкил итә. Гадәти симптомнар арасында йөткерү, какырык бүленеп чыгу һәм кан куыру бар. Үпкәләрдә инфекциядән соң, бактерияләр кан агымы аша күп системаларга таралырга мөмкин, бу скелет, сидек яки ашкайнату системасы туберкулезына китерергә мөмкин.[2]

MTB Mycobacterium ыругына керә, ул түбәндәгеләрне үз эченә ала:

• Mycobacterium tuberculosis комплексы (MTBC): M. tuberculosis, M. bovis, M. africanum, M. canettii һәм M. microti һ.б. үз эченә ала. M. tuberculosis туберкулезның төп сәбәбе булса да, M. bovis һәм M. africanum да авыруны китереп чыгарырга мөмкин.
• Туберкулез булмаган микобактерияләр (NTM).
• Mycobacterium leprae, махау авыруы китереп чыгаручы.

Лаборатория диагностикасы ысуллары

Туберкулезны нәтиҗәле контрольдә тоту өчен төгәл һәм вакытында диагноз кую бик мөһим. Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы ассызыклыйТиз молекуляр диагностика технологияләре туберкулезны ачыклауны төптән үзгәртте, чөнки алар патогеннарны югары сизгер һәм специфик рәвештә идентификацияләргә мөмкинлек бирә, шул ук вакытта даруларга каршы торучанлыкны да ачыклый.[1].

- Микроскопия һәм культураe: Туберкулезны диагностикалау өчен культура алтын стандарт булып кала, чөнки ул яшәүчән организмнарны төгәл ачыкларга мөмкинлек бирә һәм даруларга сизгерлекне тикшерүне һәм геном анализын хуплый. Ләкин, Mycobacterium tuberculosis үсешенең әкрен темплары аркасында, нәтиҗәләр гадәттә 2–8 атна таләп итә, бу аның ашыгыч карарлар кабул итүдә клиник файдасын чикли.

-Иммунологик тикшерү: Иммунологик ысуллар, шул исәптән туберкулин тире тесты (TST) һәм интерферон-гамма бүленеп чыгу анализлары (IGRA), туберкулез инфекциясенә хуҗаның иммун җавапларын ачыклый. Яшерен инфекцияне ачыклау өчен файдалы булса да, бу анализлар актив һәм элеккеге инфекцияне ышанычлы рәвештә аера алмый, шуңа күрә югары йөкләнешле шартларда диагностик спецификасы чикләнгән.

-Молекуляр диагностика (NAAT): ДНК нигезендәге тестлар, мәсәлән, нуклеин кислотасын амплификацияләү (NAAT), югары сизгерлеге һәм спецификлыгы аркасында тәкъдим ителә.

-Максатчан киләсе буын секвенирлавы (tNGS): Максатчан секвенирлау технологияләре резистентлык белән бәйле мутацияләрне югары сыйфатлы идентификацияләү мөмкинлеген бирә. Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы күрсәтмәләре tNGSны диагноз куелганнан соң даруларга резистентлыкны ачыклау өчен алдынгы корал буларак тәкъдим итә, төгәл дәвалау стратегияләрен хуплый [3].

-Метагеномик Киләсе Буын Секвенирлавы (mNGS): Метагеномик секвенирлау алдан максатчан сайлаусыз киң диапазонлы патогеннарны объектив рәвештә ачыкларга мөмкинлек бирә. Бу ысул, бигрәк тә, катлаулы яки ачык булмаган клиник сценарийларда, шул исәптән катнаш инфекцияләрдә һәм иммунитеты какшаган пациентларда, гадәти диагностика җитәрлек булмаганда файдалы.

БСО микробиологик раслауның тиешле терапияне башлау һәм пациентларның нәтиҗәләрен яхшырту өчен бик мөһим булуын ассызыклый, туберкулезны контрольдә тоту программаларына алдынгы молекуляр диагностиканы интеграцияләүнең мөһимлеген тагын да ныгыта [1].

Макро һәм Микро-Тесттан комплекслы молекуляр диагностик чишелешләр

1.Туберкулез һәм даруларга резистентлыкны мультиплекслы ПЦР белән ачыклауТБ

Туберкулезга (ТУБ) көчле клиник шик булганда,HWTS-RT147тест MTB инфекциясен һәм күп даруларга чыдам туберкулезны (КДТ-ТБ) сыйфатлы ачыклау өчен тәкъдим ителә. Бу тест мутацияләрне ачыклыйrpoB гены, бу рифампицинга (RIF) каршы торуга һәм мутацияләргә китерәkatG һәм InhA геннары, алар изониазидка (INH) резистентлык белән бәйле. Ул MTB һәм MDR-туберкулез өчен нәтиҗәле, бер тапкыр гына тест үткәрү мөмкинлеген бирә, ялган тискәре нәтиҗәләрне минимальләштерү өчен эчке сыйфат контролен үз эченә ала, тиз һәм төгәл нәтиҗәләрне тәэмин итә.

2.Сулыш юллары патогеннары өчен PTNseq максатчан секвенирлау һәм каршылык профилен булдыру

Катнаш сулыш юллары инфекцияләре очракларында (өске һәм аскы сулыш юллары инфекцияләре, туберкулез һәм хроник сулыш юллары авырулары), яки даруларга чыдамлылык генын анализлау кирәк булганда (мәсәлән, даруларга чыдамлылык туберкулезына шикләнелгәндә),PTNseq максатчан югары җитештерүчәнлекле ген детекторлары сериясекулланылырга мөмкин. Алга киткән максатчан секвенирлау технологиясенә нигезләнеп, PTNseq махсус максатчан секвенирлауны баету өчен ультра-мультиплекслы ПЦР куллана, патогеннарны комплекслы идентификацияләү һәм даруларга каршы торучанлыкны профильләү өчен югары җитештерүчәнлекле секвенирлау һәм өченче буын нанопора технологиясе белән берлектә.

Система максатлы геннарны ультра-мультиплекслы көчәйтү өчен патентланган, югары спецификалы праймерлар куллана. Патентланган мәгълүмат базасы һәм акыллы биоинформатика алгоритмнары ярдәмендә ул патогеннарны төгәл идентификацияләү, шулай ук ​​даруларга чыдамлык һәм вирулентлык ген анализын тәэмин итә. Максатчан баету хуҗа ДНКсыннан килгән комачаулауны киметә, югары кеше тәҗрибәсе булган үрнәкләрдә сизгерлекне яхшырта һәм катлаулы максатларны, мәсәлән, нәтиҗәле ачыклау мөмкинлеген бирә.Микобактерия туберкулезы, гөмбәчекләр, күзәнәк эчендәге бактерияләр, РНК вируслары һәм резистентлык яки вирулентлык геннары.

PTNseq ачыклау чигенә ирешә100 данә/мл кадәр генәһәм каплаулар175 киң таралган сулыш юллары патогеннары, шул исәптән 76 бактерия, 73 вирус, 19 гөмбә, 7 микоплазма, шулай укХламидия, Риккетсияһәм 54 даруларга каршы торучанлык геннарыПанель составына түбәндәгеләр керәМикобактерия туберкулезыкатлаулы һәм төп туберкулез булмаган микобактерияләр.

PTNseq сериясе югары сизгерлекне чыгымнарның нәтиҗәлелеге белән берләштерә, патогеннарны ачыклау дәрәҗәсен яхшырта һәм шәхси антимикроб терапиясен хуплый, шул ук вакытта антимикробларга каршы торучанлыкны киметергә ярдәм итә. Тулысынча автоматлаштырылган ген секвенирлау китапханәсен әзерләү системасы (AIOS) белән интеграцияләнгән, ул үрнәктән нәтиҗәгә кадәр 6,5 сәгатькә кадәр тиз арада эшкәртелә торган гадиләштерелгән, хастаханә эчендәге чишелеш тәкъдим итә.

3. Киң спектрлы патогеннарны ачыклау өчен метагеномик секвенирлау

Клиник диагноз ачык булмаганда,mNGS патогенының югары җитештерүчәнлекле генын ачыклаупациенттан алынган төрле үрнәкләрдә, шул исәптән бронхоальвеоляр лаваж сыекчасында, какырыкта, тамак тампоннарында, кан, плевра эффузиясендә, эрен һәм тукыма үрнәкләрендә башкарылырга мөмкин. Бу ысул метагеномик секвенирлау технологиясен куллана, анда төрле үрнәкләр максатчан алдан эшкәртүдән үтә, аннары пыяла шарчыклар һәм стена эшкәртү ферментлары ярдәмендә нуклеин кислотасын экстракцияләү бара, бу экстракция нәтиҗәлелеген арттыра. Секвенирлау күп платформаларга җайлаштырылган, бу mNGS сизгерлеген һәм җыю бөтенлеген яхшырту өчен югары мәгълүмат күләмен тәэмин итә. Мәгълүматлар үз-үзен төзегән мәгълүмат базасы һәм акыллы алгоритмнар ярдәмендә анализлана, аларны ачыклау өчен.20 000 нән артык патоген, шул исәптән бактерияләр, гөмбәчекләр, вируслар һәм паразитлар, шикле патоген микроорганизмнар турында мәгълүмат бирә. Бу ысул авыр диагноз куела торган, авыр хәлдәге яки иммунитеты какшаган пациентлар өчен яраклы, шул исәптән ...MTBкатлаулыһәмNTM, шулай ук ​​катнаш инфекцияләр. Ул патогеннарны ачыклау дәрәҗәсен сизелерлек яхшырта һәм клиник максатчан антибиотиклар куллануны җитәкли, инфекцияне төгәл диагностикалау мөмкинлеге бирә.

Йомгак

Зур уңышларга ирешелсә дә, туберкулез, бигрәк тә даруларга каршы торучанлык, финанслау җитмәү һәм диагностикага тигез булмаган мөмкинлекләр шартларында, глобаль сәламәтлек саклау өлкәсендә зур проблема булып кала.

Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы тиз молекуляр диагностика һәм алдынгы секвенирлау технологияләренә керү мөмкинлеген киңәйтүнең туберкулезны бетерү стратегиясе максатларына ирешү өчен бик мөһим булуын ассызыклый. Инновацияләрне, инвестицияләрне һәм глобаль хезмәттәшлекне дәвам итү белән туберкулезны бетерү инде омтылыш түгел, ә ирешеп була торган максатка әйләнә.

Сылтамалар:

1. Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы. 2024/2025 еллар өчен глобаль туберкулез турында отчет: Диагностик тикшерү һәм дәвалау.
2. Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы. Туберкулезны һәм даруларга чыдам туберкулезны ачыклау өчен БСО тәкъдим иткән молекуляр тиз диагностик тестларны сайлау буенча БСО кулланмасы.
3. Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы. Туберкулез буенча БСОның берләштерелгән кулланмалары: 3 нче модуль – Диагностика (2024 елгы яңарту).